Geschiedenis van Turkse gastarbeiders in Veghel

VEGHEL | Anoir Benabdillah schreef begin 2021 een stuk over de geschiedenis van de Marokkaanse gastarbeiders in Veghel. De Veghelaar is nu in de geschiedenis van de Turkse gastarbeiders gedoken.

Door: Anoir Benabdillah.

Nog niet zo lang geleden heb ik een stuk toegewijd aan de Marokkaanse gastarbeiders solitair en een minidocumentaire over die eerste Marokkaanse gastarbeiders en de bouw van moskee An-Nour gemaakt in samenwerking met Brabantserfgoed. Het begon voor de Turkse gemeenschap allemaal iets eerder. En daarom zal ik beginnen met de jaren zestig. Sinds die tijd ontstond er namelijk de behoefte aan de mankracht van gastarbeiders.

Emre Eroglu (vicevoorzitter jongerenbeweging Selimiye moskee), Aytaç Alpdogu (Operator Campina en bestuurslid Stichting Educatie en Cultuur), Anoir Benabdillah (psycholoog, jongerenwerker en actief geweest voor An-Nour) en Abdulkadir Evlek (Vanderlande FMC teamlid en raadslid).

We vangen aan in Brabant waar geloof veelal enkel was voorbehouden aan christenen en in mindere mate joden. Halverwege de twintigste eeuw verscheen dan ook in Brabant een nieuwe religie ten tonele: de islam. Na de Tweede Wereldoorlog zocht men voor wederopbouw en na vele crises naar arbeidskracht in het buitenland. Vanaf de jaren zestig trad een nieuwe groep Brabanders aan: de zogenaamde gastarbeiders.

De aanleiding
Aanvankelijk bestond het idee dat zij na een tijd weer terug zouden gaan naar hun vaderland. Zo ook bij mijn vader. Ik ben geneigd om veel over mijn vader te vertellen, want het idee bestaat dat er enkel arme en ongeschoolde mensen hier naartoe kwamen. In mijn vaders geval was dit beslist niet zo. Men moest Frans kunnen lezen, schrijven en fysiek in goede staat zijn. Hij zat regelmatig in al-Qaraouiyan aan de voeten van geleerden (dat één straat van ons huis vandaan lag) en had een technische opleiding afgerond. Edoch behoorde hij tot de eerste vijftig mensen uit Fes die hiernaartoe kwamen in 1970. Zijn tijdelijk verblijf werd permanent, zeker toen mijn moeder in 1978 overkwam. Naarmate de gemeenschappen groeiden, kwam er behoefte aan eigen voorzieningen zoals gemeenschapshuizen, winkels en ook gebedsruimten.

De Selimiye moskee.

De eerste Turkse gastarbeider kwam naar verluidt in 1964 in Veghel wonen. Ook zij verrichtten noeste arbeid en woonden net als mijn vader en vrienden veelal in oude pensions wat werd ingehouden op hun salaris. De traditionele sectoren van de Brabantse maakindustrie - textiel, schoenen, sigaren, melk en dergelijke - waren toen nog volop in bedrijf, maar voor het eenvoudige en vaak eentonige werk dat daarbij hoorde, was hier nauwelijks nog iemand te vinden. Waardoor er dus een crisis en nood ontstond aan arbeiders. Die grondleggers van hun kroost die vandaag de dag hier wonen, werken, ondernemen en meer Brabants zijn dan menig mens had gedacht.

Veghel telt anno 2021 circa 2.500 mensen van Marokkaanse afkomst en iets meer dan 6.500 inwoners van Turkse afkomst op zo’n 32.585 mensen.

De Melkindustrie Veghel (DMV), ook wel bekend als De Meijerij Veghel, was de naam van een grote Zuid-Nederlandse zuivelcoöperatie waarvan de wortels teruggaan tot 1926. In 1979 fuseerde het met Campina tot DMV Campina. Er kwamen dan ook steeds meer specifieke plannen en behoeftes om een eigen plek te bouwen om de Marokkaanse gemeenschap te huisvesten. Het was dan ook in 1984 dat de gastarbeiders geld beginnen in te zamelen op initiatief van een imam uit Den Bosch, zodat zij grond kunnen aankopen bij de gemeente.
Na een lange periode van inzamelen werd in 1991 begonnen met de bouw van de moskee. Het was na jarenlang hard werken en werven dat de Marokkaanse gemeenschap eindelijk een stuk grond toegewezen kreeg tussen de Aa en het Nicodemuspad (Beatrixsingel) om hun gebedsplaats te bouwen. Na drie jaar bouwen werd de moskee in 1994 in gebruik genomen en sindsdien worden er vijfdaagse gebeden verzorgd, net als verschillende Koranlessen voor kinderen en andere activiteiten.

Turkse reis naar moskee in Veghel
Ook de Turkse moslimgemeenschap zocht actief naar een gebedshuis. Dit ging samen met de Marokkanen in de jaren tachtig. De gemeenschap, die destijds voornamelijk bestond uit gastarbeiders, wilde een eigen gebedsruimte. In het jaar 1890 ontwerpt de beroemde Nederlandse architect Pierre Cuypers het gebouw met een Neogotische stijl. Zijn zoon Joseph neemt de taak over en begint in 1897 met de bouw. Oorspronkelijk was de functie van het gebouw een congregatiekapel. In de jaren ‘50 wordt het kapel omgezet in een bibliotheek. Toen de bibliotheek in de jaren ‘70 zich vestigde in zijn nieuwe locatie, ontstond er leegstand in het gebouw, waardoor de gemeente sloop overwoog. Het werd echter niet gesloopt, omdat de Turkse gemeenschap in Veghel het gebouw als moskee wilde gebruiken. Wegens de situering van de kapel, maakt deze deel uit van een katholieke groep in het centrum van Veghel waartoe ook pastorie, klooster, kerk en kerkhof behoren. Het gebouw is een rijksmonument.

Geschiedenis en realisatie
De geschiedenis van de moskee gaat terug tot 1978. Het Turkse comité vroeg om toestemming van de gemeente om een flat in het Biesboschpark gedurende de Ramadan als gebedsplaats te mogen gebruiken. Dat werd toegestaan. Ook in 1979 kwam dezelfde toestemming ter sprake. Gedurende de vastentijd kwam er een imam uit Turkije. De behoefte om de islam helder aan de man te brengen was groot. In 1980 kwam hierdoor een imam uit Turkije die permanent in Veghel zou blijven. Dat jaar werd van 1 april tot en met 30 juni De Golfstroom als moskee gebruikt en werd tevens de Stichting Moskee Veghel e.o. opgericht. In 1981 werd door deze stichting de voormalige kapel aan de Mr. Van Coothstraat aangekocht. Deze stichting werd opgeheven nadat op 6 oktober 1983 de Islamitische Stichting Nederland - Veghel was opgericht. Deze nam verplichtingen en bezittingen over van de oude stichting. Hiermee kwam een eind aan de tijdelijke onderkomens van de moslims (Turken, Marokkanen, Indonesiërs) in Veghel.

Naam van de Moskee: ‘Selimiye’
De naam van de Turkse moskee verwijst naar de monumentale moskee in Edirne, in het Europese deel van Turkije. De Ottomaanse sultan Selim II gaf de beroemde architect Sinan opdracht om een grote moskee te ontwerpen die nergens anders op de wereld terug te vinden zou zijn. De bouw begon in 1568 en na zes jaar was het werk afgerond.

De Selimiye moskee.

Nieuwe behoefte van de Turken
In het jaar 2000 begon het besef dat de voormalige kapel niet meer voldoende was om de gemeenschap van al hun behoeften te voorzien. Tot 2008 zijn er mogelijke locaties besproken en vanaf 2008 is de nieuwe locatie aangewezen aan de Aa tussen de wijken Veghel-Zuid en De Leest. Tussen 2008 en 2016 heeft het toenmalig bestuur een moeizaam traject gehad met betrekking tot de verkoop van het perceel aan de Evertsenstraat door de gemeente. Voorwaarde was dat er een herontwikkelingsplan voor de voormalige kapel/moskee opgesteld zou worden en aan een geschikte ontwikkelaar verkocht zou worden. Zowel de economische crisis, als de toenemende islamofobie hebben veel invloed gehad op het ambtelijk apparaat, waardoor het proces continu verstoord werd. Eind 2016 was het eindelijk zover om het nieuwbouwproject van 2.6 miljoen euro te gaan starten.

Turkse Moskee
Door ruimtegebrek en de oplopende kosten van het monumentale pand van architect Pierre Kuypers is vanuit de Islamitische Stichting Nederland de opdracht gegeven om de Turkse moskee te bouwen. De moskee is ontworpen door de Brabantse architect en heeft 2,6 miljoen euro gekost. Met een ceremonie vond de opening plaats op 27 april 2018.

(Met dank aan Mehmet Imamoglu, die Anoir van veel informatie heeft voorzien).

Hieronder een lijst van alle Turkse a’iemmah:
1. Hamdi Akyol (Mei 1980-Februari 1984)
2. Naci Akkus (Oktober 1981- Maart 1982)
3. Abdullah Ayan (1984-1986)
4. Bekir Demir (1986-1989)
5. Sükrü Erim (April/Mei 1987)
6. Adnan Seyfi (Februari 1990-1996)
7. Ahmet Altug (Juni 1996-Januari 2001)
8. Osman Akça (2001-2005)
9. Mehmet Pehlivan (2005-Juli 2009)
10. Resul Sagir (Augustus 2009-augustus 2014)
11. Sinan Arslan (december 2014-december 2019)
12. Ibrahim Korkmaz (2020-heden)